موجودات دوپا دستکم چند میلیون سال است که روی زمین راه میروند.
به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، شاعر اسپانیایی، آنتونیو ماچادو، زمانی نوشته بود: «ای مسافر، ردپای تو تنها جاده است، هیچ چیز دیگری نیست. ای مسافر، جادهای وجود ندارد؛ تو با قدم زدن، مسیر خودت را میسازی.»
شاید هیچجا این مضمون به اندازه تلاش علمی برای ردیابی نخستین گامهای بشر، معنای عمیقتری پیدا نکند. پاسخ به این پرسش که کدام ردپاهای باستانی قدیمیتر از همه هستند، به تعریف ما از «قدیمیترین» بستگی دارد؛ اینکه منظور، نخستین شواهد قطعی از اجداد ما باشد یا ردپای موجودی پیشین که مدتها پیش از ظهور سرده انسان، روی دو پا راه میرفته است.
امروز این بحث بر دو کشف مهم متمرکز است. ردپاهایی که در «لایتولی» در شمال تانزانیا کشف شدهاند، قدمتی حدود ۳.۶ میلیون سال دارند. ردپاهای قدیمیتری که در جزیره کرت در یونان پیدا شدهاند و قدمت آنها حدود ۶ میلیون سال برآورد شده است، ممکن است به مرحلهای حتی قدیمیتر از تکامل انسان مربوط باشند.
«قدیمیترین ردپاهای تأییدشده از یک نیای انسانی، همان ردپاهای لایتولی هستند.» این را متیو بنت، متخصص ردپاهای فسیلی و استاد بازنشسته دانشگاه بورنموث در بریتانیا، میگوید. او میافزاید: «درباره ردپاهای کرت اختلاف نظر وجود دارد و ممکن است به تبار ما مربوط باشند، اما این فقط یک ممکن است بزرگ است.»
ردپاهای لایتولی
ردپاهای لایتولی که در دهه ۱۹۷۰ توسط باستانشناس سرشناس، مری لیکی، و تیم او کاوش و کشف شدند، لحظهای خارقالعاده را به تصویر میکشند؛ لحظهای که در گذر زمان منجمد شده است. مسیر اصلی ردپاها حدود ۲۷ متر امتداد دارد و شامل نزدیک به ۷۰ ردپاست که سه انسان اولیه هنگام عبور از لایهای از خاکستر آتشفشانی تازهنشسته بر جای گذاشتهاند.
بارش باران، این مواد ریزدانه را فشرده و به نوعی سیمان طبیعی تبدیل کرد و باعث شد هر گام با جزئیات شگفتانگیزی حفظ شود؛ از برخورد پاشنه پا با زمین گرفته تا آثار انگشتان پا. سپس لایه دیگری از خاکستر روی آنها نشست و این ردپاها را برای بیش از ۳ میلیون سال مدفون و محفوظ نگه داشت.
«لایتولی… محوطهای استثنایی است که ردپاها در آن بسیار بهتر از ردپاهای کرت حفظ شدهاند.» این را اووه کیرشِر، ژئوفیزیکدان و پژوهشگر دانشگاه کرتین، میگوید؛ او هدایت پژوهشی را برعهده داشت که هدف آن تعیین قدمت ردپاهای کرت بود. «همیشه دوست دارید چیزی شبیه [لایتولی] پیدا کنید. اما در عین حال میبینید که برای حفظ شدن ردپاها در چنین بازه زمانی طولانی، شرایط باید تا چه اندازه خاص باشد.»
ردپاهای فوقالعاده نادر لایتولی، گامهای کوتاه و شیوه راه رفتنی خمیده را نشان میدهند؛ ویژگیهایی که نشان میدهند این موجودات مدتها پیش از ظهور انسانتبارانی مانند Homo sapiens به صورت ایستاده راه میرفتهاند. تنها انسان اولیه شناختهشده در آن منطقه در آن زمان، Australopithecus afarensis بود؛ همان گونهای که اسکلت معروف لوسی متعلق به آن است و در اتیوپی کشف شد. فسیلهای دیگری از Au. afarensis نیز در نزدیکی ردپاهای لایتولی و در همان لایه رسوبی پیدا شدهاند که تأیید میکند این گونه در زمان بر جای ماندن ردپاها در آن منطقه زندگی میکرده است.
ردپاهای مورد مناقشه کرت
ردپاهای لایتولی به طور گسترده به عنوان قدیمیترین ردپاهای شناختهشده انسانهای اولیه پذیرفته شدهاند، اما کشفی جدیدتر در جزیره مدیترانهای کرت، این تصویر را پیچیدهتر کرده است. در سال ۲۰۰۲، یک دیرینهشناس که برای تعطیلات به منطقه رفته بود، برای نخستین بار مجموعهای از ردپاهای فسیلشده را در نزدیکی روستای تراخیِلوس مشاهده کرد؛ ردپاهایی که ممکن است خط زمانی تاریخ بشر را تغییر دهند.
ردپاهای کرت، شامل بیش از ۵۰ اثر پا که در رسوبات فسیلشده ساحلی حفظ شدهاند، در ابتدا حدود ۵.۷ میلیون سال قدمتگذاری شدند. با این حال، تحلیل جدیدتر کیرشِر و تیمش که در سال ۲۰۲۱ منتشر شد، این برآورد را حتی عقبتر برد و قدمت آنها را حدود ۶.۰۵ میلیون سال اعلام کرد. اگر این برآورد درست باشد، ردپاهای کرت تقریباً ۲.۵ میلیون سال قدیمیتر از ردپاهای لایتولی خواهند بود.
اما منشأ این ردپاها حتی مبهمتر است. ردپاها ویژگیهایی شبیه به پای انسان دارند: انگشتانی رو به جلو، کف پایی نامتقارن و هیچ نشانهای از پنجه یا چنگال در آنها دیده نمیشود. این ویژگیها نشان میدهند که ممکن است این ردپاها متعلق به یک انسانتبار اولیه باشند که بسیار زودتر از اجداد شناختهشده ما در آفریقا، به صورت ایستاده راه میرفته است.
یکی از احتمالات این است که این گونه، Graecopithecus freybergi بوده باشد؛ یک انسانتبار پیشنهادی که فسیلهای آن در یونان پیدا شده و قدمت آنها بیش از ۷ میلیون سال برآورد شده است.
«اگر این ردپاها ۶ میلیون سال قدمت داشته باشند ــ که فکر میکنم بهزودی در اینباره به پاسخ خواهیم رسید ــ و اگر متعلق به یک انسانتبار باشند ــ که بسیار گمانهزنانهتر است، اما استدلالهایی در تأیید آن وجود دارد ــ در این صورت به این معنا خواهد بود که انسانتباران دوپا بسیار زودتر از آنچه پیشتر تصور میشد، در اروپا حضور داشتهاند.» کیرشِر میگوید: «یکی از راههای تفسیر این یافته آن است که استدلال کنیم ــ همانطور که برخی پژوهشگران چنین میکنند ــ بخش بسیار بیشتری از تکامل انسان، ازجمله گذار به انسانتباران، نه در آفریقا بلکه در اروپا رخ داده است.»
او در حالی که تأکید میکند دادههای بیشتری مورد نیاز است، میگوید ردپاهای کرت همچنان اهمیت زیادی دارند: «این یافته نشان میدهد که تکامل دوپایی قطعاً پیچیدهتر از چیزی بوده که زمانی تصور میکردیم.»
از نیاکان باستانی تا انسان امروزی
قدیمیترین شواهد بیمناقشه از انسانتبارانی که مانند انسان امروزی راه میرفتهاند، در ایلرت در کنیا یافت شده است. یک تحلیل در سال ۲۰۲۴ از مسیرهای ردپا در این منطقه نشان داد که دو گونه انسان اولیه حدود ۱.۵ میلیون سال پیش در امتداد یک ساحل دریاچهای یکسان راه میرفتهاند. این کشف نشان میدهد که احتمالاً Homo erectus و Paranthropus boisei در یک محیط مشترک همزیستی داشتهاند و هر کدام ردپاهایی متمایز بر جای گذاشتهاند که تفاوتهایی در آناتومی، نحوه راه رفتن و رفتار آنها را آشکار میکند.
اما درباره اجداد مستقیم ما، دیرینهشناسان در سال ۲۰۲۳ اعلام کردند که قدیمیترین ردپاهای شناختهشده Homo sapiens در پارک ملی گاردن روت در آفریقای جنوبی قرار دارند. این ردپاها که حدود ۱۵۳ هزار سال قدمت دارند و در تپههای شنی ساحلی حفظ شدهاند، جزئیاتی درباره طول گام، وضعیت بدن و اندازه اندامها در اختیار پژوهشگران میگذارند و تصویری نادر از نیاکان انسان امروزی در حال حرکت ارائه میکنند. این محوطه که بخشی از مجموعهای از مسیرهای ردپای بهخوبی حفظشده متعلق به دوره پلیستوسن در سواحل کیپ است، اهمیت این منطقه را به عنوان یکی از مراکز اولیه فعالیت انسان برجسته میکند.
در نقاط دیگر جهان نیز ردپاها همچنان درک ما از مهاجرت انسان را تغییر میدهند. در عربستان سعودی، هفت ردپا با قدمتی بین ۱۱۲ هزار تا ۱۲۱ هزار سال ممکن است مسیر حرکت انسانهای اولیه از شبهجزیره عربستان را نشان دهند؛ منطقهای که زمانی سرسبز بوده است. در پارک ملی وایت سندز در نیومکزیکو، ردپاهای انسان نشان میدهند که انسانها بسیار زودتر از آنچه پیشتر تصور میشد، به قاره آمریکا رسیده بودند.
وِنس هالیدی، باستانشناس، زمینشناس و استاد بازنشسته دانشگاه آریزونا، میگوید: «ردپاهای وایت سندز قدیمیترین شواهد آشکار و بهخوبی تاریخگذاریشده از حضور انسان در قاره آمریکا هستند.» او میافزاید: «تاریخگذاری آنها قدمت ردپاها را بین ۲۳ هزار تا ۲۱ هزار سال قرار میدهد. آنها به طور قطعی متعلق به عصر یخبندان هستند.»
این محوطهها در کنار یکدیگر، مسیر طولانی حرکت انسان در میان قارهها را ترسیم میکنند و نهتنها نشان میدهند نیاکان اولیه ما کجا زندگی میکردند، بلکه چگونگی حرکت آنها و گسترش تدریجی حضور انسان در جهان را نیز آشکار میکنند.
علم و تصادف در کشف ردپاها
هر کشف ردپای باستانی در نقطه تلاقی زمینشناسی، زیستشناسی و شانس قرار دارد. تعیین اینکه چه کسی یا چه موجودی یک ردپای باستانی را بر جای گذاشته است، هم به تاریخگذاری دقیق و هم به تفسیر آناتومیکی نیاز دارد؛ دو عاملی که بهندرت به طور کامل با یکدیگر همخوانی دارند. با این حال، هنگامی که ردپاهای حفظشده در کنار فسیلها، ابزارهای باستانی و DNA قرار میگیرند، به سرنخهایی قدرتمند برای بازسازی زندگی نیاکان ما تبدیل میشوند.
هالیدی میگوید: «ردپاهای انسان بُعدی دیگر به مطالعات باستانشناسان اضافه میکنند و گامبهگام به ما نشان میدهند مردم کجا و چگونه حرکت میکردند. ما واقعاً میتوانیم جای پای آنها قدم بگذاریم.»
شاید همانطور که ماچادو پیشنهاد کرده بود، مسیر کشف قدیمیترین ردپاهای جهان، یک راه روشن و مستقیم نباشد، بلکه موزاییکی از گامها باشد. با هر کشف تازه، اندکی بیشتر میتوانیم بفهمیم انسان از کجا و چه زمانی راه رفتن را آغاز کرد.
منبع: www.history.com – نویسنده: کریستال پونتی
۲۵۹
کد مطلب 2279160
-
قدیمیترین ردپاهای جهان کجا پیدا شدهاند؟
-
محمدعلی فروغی در ملاقات با اروپاییها در یک خیمه؛ سال ۱۳۱۰ / عکس